Corona, Nietzsche en wij

Een week geleden heeft Rutte Nederland de wacht aangezegd: Corona woedt, we moeten ons aanpassen. We hadden dat in onze Bilthovense Kring al eerder bedacht. U weet ervan.

Om toch wat om handen te hebben nu we gedwongen thuis zitten, ook omdat we als bestuursclubje van de Kring al langer zoeken naar een intensiever contact met jullie, ons zo trouwe publiek, proberen we iets nieuws. Een poging om interactief uit te wisselen wat ons beweegt. 

Binnen ons clubje is bedacht dat ik de spits zal afbijten. 

Zoals jullie wellicht weten wil ik het de Bilthovense Kring en mezelf graag niet te gemakkelijk maken. De jongste tijden zijn er niet naar. Ik heb ook het karakter niet om zoete broodjes te bakken. Daarom kies ik ervoor om één van de lezingen die we voor deze cursus gepland hadden op mijn manier onder jullie aandacht te brengen. Het verlokt jullie hopelijk tot een weerwoord. Onze gedachtewisseling kunnen we op de website van de Kring zetten. 

We zijn amateur filosofen onder elkaar. Dat eist kritische zin. Bevragen wat voor vanzelfsprekend doorgaat en wat als vanzelfsprekend geldt. Eigen en andermans pretenties relativeren. Niet kakelen alsof je de wijsheid in pacht hebt, maar wel durven denken. Elkaar bij de les houden. Geen scherpslijperij, geen zoethouderij, maar hartstochtelijk verlangen naar wijsheid. Dit filosoferen willen we wakker roepen in onze Bilthovense Kring. 

Hoog tijd om Nietzsche erbij te halen. De Nietzsche die Henk Manschot ons voorschotelt in zijn inspirerende boek Blijf de aarde trouw, Pleidooi voor een Nietzscheaanse terrasofie

Lees dat boek!

Henk Manschot zou dit jaar één van onze inleiders worden om het thema – Hoe komen we tot waardegeoriënteerd handelen? – in te vullen. Nu dit niet doorgaat, zult u het moeten doen met deze uitnodiging om u onder te dompelen in Manschots boek.  

Waarom deze Nietzsche van Manschot? 

Omdat hij ons, moderne Westerlingen ondubbelzinnig zegt waar het op staat. Omdat hij precies de vinger op de plek legt waar het zeer doet. Niet corona maakt de aarde ziek, zegt Nietzsche, het is de mens. De profeet Zarathoestra is de verkondiger van deze boodschap in het boek dat Nietzsche zelf als zijn belangrijkste werk beschouwde Also sprach Zarathustra. Een boodschap die inmiddels haar profetische karakter kwijt is. Het is harde realiteit geworden. Onze planeet verdraagt de mens niet langer, deze zelfverklaarde corona van de schepping. 

Ik vertel u niks nieuws. De litanie aan publicaties hierover is niet te missen. De mens (= Gr. anthropos) is zelfs ingeburgerd als naamgever van het huidige geologische tijdperk, het antropoceen. Om het nog eens op te frissen raad ik u aan een recente publicatie te lezen van Paul Verhaeghe, Houd afstand, raak me aan. Het biedt een knap overzicht van de alarmfase waarin we ons bevinden.

Maar Nietzsche biedt meer dan deze profetie. En dat is precies de reden waarom ik zo enthousiast ben over Manschots boek. Nietzsche jammert niet alleen, hij doet iets ongewoons, hij stapt uit het systeemdenken en – doen dat ook hem gevangen houdt,  hij gaat voorop op weg naar de uitgang, weg uit de mythe van de vooruitgang. 

Nietzsche was altijd al vanaf zijn vroegste jeugd een bijzonder mensenkind. Hoogbegaafd, hypersensitief, Luthers-protestants atheïstisch, muzikaal en talig virtuoos, classicus, elitair. Hij verachtte middelmaat, vals sentiment, meelopers, laffe mentaliteit, (klein-)burgerlijkheid, christendom(melijkheid), socialisme (=slavenmoraal). Toch voegde hij zich naar de maatschappelijke conventies die pasten bij zijn talenten. Excentriek en geëxalteerd hier en daar maar desniettemin. 

Daarin komt verandering als hij tegen de veertig loopt. Hij geeft zijn keurige baan hoogleraar filologie in het brave Bazel eraan en legt zich helemaal toe op een zoektocht naar genezing voor de aarde, naar een antwoord op de vraag: Hoe krijg je vat op de nihilistische mens die de aarde meer en meer bevolkt en domineert? Hij beleeft op geheel eigen wijze een midlife crisis. Van uitzonderlijk wordt hij zonderling. Want de laatste jaren van zijn geestelijk gezonde bestaan, leeft Nietzsche van een klein pensioen, amper veertig jaar oud, ‘s zomers in het bergdal Oberengadin, in het dorp Sils Maria, en ‘s winters liefst vlakbij de Middellandse Zee in Italië, in onooglijke pensions met zijn kist boeken, een tafel, een stoel en een bed. 

In deze periode schrijft hij zijn boek over Zarathoestra.

Hij fulmineert hierin tegen het nihilisme van zijn tijd. In de pure natuur, uren wandelend in de bergen en aan zee, snakt hij naar een remedie tegen de mens die de aarde ziek maakt. Zo komt hij in Also sprach Zarathustra tot zijn lyriek over ‘de grote transformatie’ van mens naar ‘bovenmens’. 

Nietzsche experimenteert en ervaart een genezingsproces naar lichaam en geest. Hij voelt zich…

“…als herboren, in een nieuwe huid, prikkelgevoeliger, boosaardiger, met een fijnere smaak voor de vreugde, met een zachtere tong voor alle goede dingen, met blijmoediger zinnen, met een tweede, gevaarlijker onschuld in blijdschap, tegelijkertijd kinderlijker en honderdmaal geraffineerder dan je ooit van te voren bent geweest.”

“Wat heb je”, vervolgt hij, “een afkeer van het genot, het grove, botte, bruine genot zoals dat in andere kringen, bij onze genieters, bij onze ‘ontwikkelden’, bij onze rijken en regeerders wordt opgevat. Hoe boosaardig luisteren we in het vervolg naar de grote standwerkersbombarie waarmee de ‘ontwikkelde mens’ en de stedeling zich heden ten dag door kunst, literatuur en muziek laat dwingen tot ‘geestelijke genietingen’, ondersteund met geestelijke dranken. (…) Wat is de hele romantische heisa en zinsverwarring waar het ontwikkelde plebs zo dol op is, alsmede zijn aspiraties naar het hogere, verhevene, dolgedraaide, wat is dit onze smaak nu ineens vreemd geworden.”

Nietzsche herontdekt de aarde als levende entiteit, ontzagwekkend, anders, niet als iets wat zich laat toe-eigenen en bezitten. Hij neemt de afslag naar een geaard bestaan, weg van de universele, uniformerende werking van de moderne vervreemding. Al wandelend in de natuur ‘verlichaamt’ hij, hij gaat lijfelijker ervaren, observeren en denken. De dieren helpen hem bij deze grote transformatie, zoals dichters en verhalenvertellers weten van de helende kracht die van dieren uitgaat. De leeuw kan lachen en de muizen dansen op tafel. Zarathoestra “lag bedolven onder gele en rode bessen, druiven, rozenbottels, geurige kruiden en dennenappels. En aan zijn voeten lagen twee lammeren uitgestrekt, die de adelaar met moeite ontroofd had aan hun herder.” 

Nietzsche herkent zich in de Oudtestamentische profeet Elia, zoals die bij de beek Krith wordt gevoed door raven, op de vlucht voor de goddeloze politiek van koning Achab en zijn vrouw Izebel.

Het dagelijkse urenlange wandelen in de natuur vertraagt zijn denken en intensiveert zijn reflectie. In hem ontwaakt geaard leven. Hij proeft en smaakt het klimaat, de ruimte, het ritme en de kwaliteit van de muziek van de stilte.

Ik sla een heleboel over van wat er in Blijf de aarde trouw aan moois te lezen is en eindig met de vingerwijzingen aan het eind van het boek. 

Allereerst dit. Met Nietzsche kunnen we uiterst kritisch en somber zijn over het huidige tijdsgewricht, het wordt evenwel gerelativeerd als we beseffen er beter aan te doen onszelf niet als de laatste generatie te zien, maar als overgangsfiguren naar een nieuwe toekomst voor onze kinderen. Grote Gezondheid poneert Nietzsche als hoogste waarde, niet slechts overleven maar goed leven. Het herstel van de binding met de aarde, het geluk van dieren en het circulaire ritme van de natuur.

Het gaat erom, een tweede vingerwijzing, dat mensen die van nature vormgevers en gangmakers van verandering zijn – Nietzsche is geen anti-techneut -, bewuster moeten experimenteren met de groeiende spanning tussen respect voor de aarde en voortgaande creativiteit. Een Tesla stoot minder CO2 uit, zeker, maar zouden we niet beter eerst eens kunnen focussen op onze bizarre behoefte aan mobiliteit?

Ook gaat het om het zoeken naar een nieuwe balans tussen lokale en globale belangen en naar de waarden die in dat proces van vitaal belang zijn. Op zoek naar pluraliteit en diversiteit, indachtig de stelling van UNESCO: Cultural diversity is as necessary for human kind as biodiversity is for nature. Hoe doe je dat als het lokale, de krachten van onderop, het wonen, de voeding, de zorg… doortrokken zijn van de dynamiek van grootschaligheid en internationalisering? Daar moeten we naar op zoek, naar de ecologie van het leven en niet blijven steken in de ons beheersende economie van de dood (M.L King).

Ten slotte: Nietzsche zoekt een nieuwe mens, weg van de humaniteit die baanbreekt in de moderniteit sinds de Verlichting, de stadmens waar Marsman over dicht: 

Geen stijl maar des te meer karakter heeft de stad/

een harde en benepen eigenzinnigheid/

die zich de maat van alle dingen waant.

Nietzsche experimenteert op zoek naar de Bovenmens teneinde het mens-gecentreerde denken achter ons te laten, daarmee de imperialistische greep van de mens op de aarde die ons het antropoceen heeft opgeleverd vaarwel te zeggen en onszelf te ontwerpen als verantwoordelijke bewoners die de aarde delen met al het andere leven.

Ik beveel het u van harte aan: Kauw en herkauw wat Nietzsche ons via Manschot voorschotelt over het ‘inlijven’ van de natuur om je heen, over persoonlijke levensstijl en lokale cultuur, over de weg naar de bovenmens.

Zeist, 21 oktober 2020  Warrie Schuurman

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *