Het verlangen naar waardegericht handelen

Bilthovense Kring, 9 mei 2022

Hans Alma: Het verlangen naar waardegericht handelen in het publieke domein

Maandagavond 9 mei 2022, de dag waarop Poetin & co de Russische overwinning op de nazi’s viert, ontvouwt dr. Hans Alma voor ons haar verlangen naar waardegericht handelen in het publieke domein. Een schriller contrast tussen de bittere realiteit enerzijds en ons dagdromen anderzijds over heling van ons bestaan is nauwelijks denkbaar.

Vertrekpunt voor de invulling van het verlangen van mevrouw Alma is Michael Sandel, Harvard’s rockstar moralist, met zijn kritiek op het kapitalisme. De markt is niet onschuldig. Geld vernietigt het ethos. Hieraan wordt stilzwijgend voorbijgegaan, of er wordt polariserend over gestreden. We missen gaandeweg een gemeenschappelijke taal om het met elkaar over moreel gedrag te hebben. De resultante van deze tucht van de markt doet ons handelen in een moreel tolerant-onverschillige wereld, balancerend in levensbeschouwelijke armoe.

Welnu, zegt Alma, onder deze kritiek zit ons verlangen verborgen naar aandacht, compassie en zorg.

Psychiaters als Verhaeghe en De Wachter, sociologen als Zygmunt Bauman – ‘in onze vloeibare samenleving hebben netwerken de plaats ingenomen van partners’ – hameren voortdurend op de maatschappelijke oorzaak van onze nood aan existentiële zingeving. Dit wat betreft de sombere kant van dit verlangen.

Het positieve deel is interessanter. Want dit fundamenteel menselijk verlangen is tevens een impuls en een appel – de stuwkracht van onze hoop op een wereld waar het een goede plaats is om te zijn. Het schept verbeeldingskracht (1) om wat is te blijven zien als wat erin verborgen ligt als mogelijkheid, (2) om een voorstelling te kunnen maken van deze mogelijkheid, en (3) om het democratisch spel van het reflecteren op het perspectief van de ander te kunnen spelen.

Dit verlangen is geen vlucht, geen fantasie, maar juist een aandachtig verblijven in het hier en nu.

Het heeft drie ankerpunten.

Aandacht is het eerste. Aandacht, zoals de schilder Morandi die geeft aan wegwerp materiaal. Hij laat blikjes, potjes, kartonnetjes niet in de goot liggen, maar dansen in zijn stillevens.

Aandacht maakt van wat is een getuigenis, dankzij wachten, openheid, geduld, en een responsieve houding. Aandacht genereert (1) dat waarnemer en waargenomene op elkaar betrokken raken, (2) actief engagement in een wereld die om respons vraagt, en (3) oog, oor en hart voor de schoonheid van wat dan verschijnt.

Het tweede ankerpunt is compassie. Matthieu Ricard, de Franse kompaan van de Dalai Lama, is nu de gids van Alma, vooral om te ontsnappen aan de valkuil van medelijden dat te vaak ontaardt in bevoogding. Compassie is de moed om bij de ander te zijn in zijn of haar pijn en lijden en niet om empathisch in deze pijn en lijden op te gaan. Ook wederkerigheid in het aanvaarden van elkaars nabijheid. Alma aarzelt niet om oudtestamentische klanken op te roepen: ontferming, barmhartigheid, dat is de kern van de moed om bij de ander te zijn.

Het derde ankerpunt is zorg: gedefinieerd als transformatief handelen gericht op heelwording – individueel, maatschappelijk en ecologisch.

Joan Fronto heeft er nadrukkelijk op gewezen de tendens van onze welvarende tijd tegen te gaan om zorgtaken uit te besteden. Zorg moet onze zorg zijn, verbeeldingsvolle zorg ons doel, zo geven we handen en voeten aan de hoop op een wereld waar het een goede plaats is om te zijn.

Na de koffie en thee bleek ons publiek aandachtig te hebben geluisterd. Alma kreeg de gelegenheid om verhelderend toe te lichten hoezeer in haar hoopvolle verlangen empathie en compassie verschillen. Hoe deze hoop ingang zou kunnen vinden in de ‘boze’ wereld buiten de knusse genoeglijkheid van de Woudkapel blijft een open vraag.