Verslag lezing Van Tongeren

Maandag 30 mei 2022 verzorgt Paul van Tongeren, voor ons de afsluitende lezing van het thema: het verlangen naar waardegericht handelen in het publieke domein, en of het coronavirus in dit verband een keerpunt zou kunnen betekenen.

Van Tongeren maakt zijn verkiezing tot Denker des Vaderlands waar op de hem vertrouwde wijze. Hij denkt hardop na en neemt zijn publiek mee in een samenhangende beschouwing over de vier lezingen die aan de zijne voorafgingen (voor de samenvattingen zie: www.bilthovensekring.nl), gevolgd door zijn kanttekeningen daarbij. Twee constanten springen er voor hem uit:

  1. Een pleidooi voor een publiek gesprek over waarden
  2. kritiek op (de uitwassen) van de moderniteit

Waarden, zo begint Van Tongeren zijn reflectie, zijn aspecten van de betekenis die mensen toekennen aan gebeurtenissen – een ‘slordig’ woord dat staat voor: alles wat zich voordoet. Waarden kun je niet concreet vaststellen, ze zijn niet grijpbaar als feiten.

Welnu, het onderscheid tussen feit en betekenis (waaronder waarde) wordt grofweg door twee tendensen bedreigd.

De eerste tendens is die van het sciëntisme, dat wil zeggen: een groeiende overwaardering van wetenschap en onderzoek naar waarheidsvinding als zijnde dé instanties waarop we kunnen bouwen om vat te krijgen op de wereld die ons omringt – zie de wijze waarop het OMT gedurende de corona-crisis werd gebruikt als sokkel om het corona-beleid te stutten. Deze tendens om de betekenis van gebeurtenissen te zoeken in de intensivering van de waarheidsvinding tast de humaniteit zelf aan.

Voor Van Tongeren is het onderscheid maken tussen de werkelijkheid van de gebeurtenissen en de betekenis (en daarmee ook de waarde) die we eraan toekennen onderscheidend (ten overstaan van andere dieren) en essentieel voor de mens.

De tweede tendens die het onderscheid tussen feit en betekenis ondermijnt is het subjectivisme. Het ongenuanceerd wegzetten van elke mening, opvatting, opinie – hoe gegrond ook – als subjectief, in de trant van: ‘OK, dat vind jij; nou en?’

Daartegenover, stelt Van Tongeren, is het zo dat als iemand een betekenis toekent aan een gebeurtenis, er geen schepping ex nihilo plaatsvindt, maar een gewaarwording ontstaat, een ‘aisthesis’(vgl. esthetiek), een term ontleend aan Aristoteles. Iets buiten het subject dringt zich op als veroorzaker van de betekenis die wordt toegekend. Kort gezegd: we geven geen betekenis, maar zien die.

Denken en spreken over betekenis vereist, waar de meningen verdeeld zijn, de erkenning van eigen onzekerheid en een onopgeefbaar zoeken naar waarheid, hoe verborgen ook.

Dit denken en spreken zoekt consensus – iets totaal anders dan een meerderheidsstandpunt, en vergeet niet dissensus te borgen. De corona-crisis toont de moeilijkheidsgraad van deze exercitie. Waar in de stapeling van data en statistieken de betekenis van corona werd gezocht om de juiste keuzes te maken, bleek de borging van dissensus een brug te ver. De ‘wappies’ werden kansloos gemarginaliseerd.

Dan de kritiek op de moderniteit.

Wederom is Van Tongeren zich ervan bewust dat hij wat ongenuanceerd, grofweg – vanuit Europees perspectief – de premoderne tijd (van vóór 1500 na Chr.) scheidt van de moderniteit.

In de premoderne tijd zit de natuur goed in elkaar; in de moderniteit wordt de natuur vooral gezien als gebruiksvoorwerp dat de mens kan manipuleren naar zijn smaak.

Een tweede groot onderscheid is dat tussen het gemeenschapsdenken in de premoderne tijd en het individualisme van de moderniteit. Opnieuw fungeert corona als spiegel om te begrijpen waar dat toe leidt.

Aanvankelijk schaarde de Nederlandse bevolking zich massaal achter Rutte & Co in de aanpak van de crisis. Maar die steun hield niet stand. De unanieme waardering versplinterde gestaag, want de Nederlander weigerde meer en meer zijn individuele vrijheid te onderschikken aan het gemeenschappelijk belang. Een consistent testbeleid bleek onhaalbaar.

Ten slotte: Zo moeilijk als ik het vind om in een kort bestek recht te doen aan de beschouwing van Van Tongeren, zo onmogelijk acht ik het de kwaliteit van de discussie na de pauze in een paar woorden te vangen.

Hopelijk bindt corona blijvend in, zodat iedereen als voorheen voortaan weer ter plekke kan ervaren hoe indringend we bij tijd en wijle in onze kring de inleiders weten te bevragen.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.