Paul van der Velde over Hindoeïsme, Boeddhisme en westerse esoterie

Onze globe is op tilt geslagen. In het Westen pokeren twee wereldmachten om het lot van Ukraïne. De ene partij treedt op namens een onvervalste imperialistische oorlogsvoerder, tevens CEO van een oligarchische piramide in het Kremlin, en – niet te vergeten – moordenaar van Aleksej Navalny; de andere partij handelt uit naam van een criminele narcist, die als ceremoniemeester van een plutocratische gelegenheidskongsi zetelt in het Witte Huis. De spelleider is de moordenaar van de journalist Jamal Khashoggi.

Wat zien we in het Oosten? Tibet zit gevangen in de tentakels van de Chinese machthebber Xi, en in India ontplooit Modi een radicaal Hindoestaans nationaal-populisme.

In de Woudkapel komen we op adem. Prof. dr. Paul van der Velde beantwoordt de vraag: ‘Hoe is de Oosterse wijsheid in onze Westerse contreien terecht gekomen?’

Als groentje in de wereld van Oosterse meditatie, religie, en wijsheidsleer wist ik niet wat ik hoorde. Het merendeel van de eigennamen, begrippen, verwijzingen naar tradities en wat dies meer zij, waren nieuw voor me. In een ver verleden heb ik ooit een semester Hindoeisme gevolgd bij prof. Hoens; wat later heb ik me redelijk verdiept in de satyagraha van Mahatma Gandhi. Verder heb ik in de loop der jaren een en ander opgestoken over hippies die geporteerd waren voor het Oosten, Bhagwan, of Hara Krishna en tussendoor heb ik wel eens wat gelezen van en gehoord over Matthieu Ricard, de Franse spreekbuis van de Dalai Lama.

Ik wist niet wat ik hoorde. Allereerst trof me het intellectuele gemak waarmee Van der Velde constateerde dat de oorspronkelijke tradities uit het Oosten door theosofie en antroposofie zijn verrommeld en aldus gemaniëreerd, vooral sinds de jaren zestig, therapeutisch dienst doen in het van zijn eigen religie verschoonde Westen.

Yoga en Zen en aanverwante Oosterse meditatieve methoden worden met mythische oorsprongsverhalen omkleed. Zo wordt aan Yoga een vijfduizendjarige traditie toegedicht, terwijl Van der Velde weet dat tot in de negentiende eeuw een ratjetoe aan kermisattracties, acrobatische behendigheid en martiale vechttechnieken geleidelijk de methodische vorm hebben gekregen die nu in diverse variaties ons, Westerlingen, rust en ontspanning kunnen geven te midden van de hectische prikkels van het moderne bestaan.

Onbevangen spreekt Van der Velde zijn nieuwsgierige verwondering uit over deze wonderlijke souplesse van de Westerse wereldburger. Wat niet weet, wat niet deert. Zen en Yoga doen ons goed. Wie zijn wij die onszelf zo bespelen?

Na de pauze bleef er nog een klein half uur ruimte voor reacties uit het publiek.

Opnieuw beving me verbazing. Van der Velde vertelt niet (alleen) hoe ingewijd hij is in Brahma en Boeddha. Hij is wat hij meedeelt. Het wordt geaccentueerd door zijn verschijning: een frêle, ascetische manspersoon met een zachtmoedig optreden in een Oosters gewaad. Hij reciteert Sanskriet, zoals monniken in het Romaanse klooster van Sénanque het Gregoriaans tot leven wekken, en leest alsof het vanzelf spreekt de bloemige symbolen van een/de Tibetaanse taal.  Hij is de Oosterse ander.

Kortom, het was een belevenis. Heel bijzonder.

Warrie Schuurman

Michel Dijkstra over Japanse filosofie: de denkweg van verfijning en verbinding

Het is tobben met de zonneschijn. Dag in dag uit gaat hij schuil. Klimaatverandering, verergerd of veroorzaakt door onze verslaving aan fossiele delving, schijnt er debet aan te zijn. Hoe het ook zij, het is tobben en voor neerslachtige zielen een beproeving. Het was daarom een gelukkige greep om vanavond de Japanoloog Michel Dijkstra als gastspreker in onze Kring te mogen verwelkomen. Zijn lezing over Nippon begon met een plaatje over de mythische bevrijding van de zon, dé godin die ertoe doet in de kami, het religieuze al, van Japan.

Het Helleense ‘filosofie’ is eigenlijk niet geschikt om te duiden wat in Japan ervaren wordt aan de eenheid, verwevenheid en complexiteit van ons doen, denken en gevoelen. Dat is meer een bewust zoekend op weg (= Japans: do) gaan met behulp van Shintoisme, Boeddhisme en Confucianisme voor de Japanse staat en voor het Japanse individu. Ook hier gaat de formulering mank: ‘individu’ is on-Japans. De afzonderlijke mens is als knooppunt van relaties een non-identiteit. Japans voor ‘ik hou van jou’ klinkt als ‘liefde vibreert tussen ons’.

Michel Dijkstra voelt zich duidelijk op zijn gemak in het Japanse denken, waarin hoofd en hart ongescheiden optrekken. Maar hij steekt niet onder stoelen of banken dat lang niet alles koek en ei is in Japan. De wijze waarop het land sinds onheuglijke tijden, zeker ook sinds de 19^e eeuw zich manifesteert onder leiding van de militaristisch/nationalistische Shogun, ritueel gesanctioneerd door de (quasi) goddelijke keizer, en daar bovenop het discriminerende patriarchaat en zeker in de jongste tijd de stuurloze morositeit onder de Japanse millennials maken het een land waar Dijkstra in ieder geval niet graag wil wonen.

Deze donkere kant – in de kami gerepresenteerd door Susanoo de tegenhanger van de zon en in de natuur zo ontzagwekkend present in aardbeving en tsunami – zou weleens het verlangen naar zuivering, verfijning en verbinding kunnen oproepen en motiveren dat in Japan wordt gezocht in het oppoetsen van de eenheid van hart-en-geest (= meditatie).

Het werd een rijk gevulde lezing, waarin de pluraliteit van het Japanse voelen-denken-en-doen gedemonstreerd werd in het optreden zelf van de sympathieke persoon Michel Dijkstra die na de pauze onverdroten doorging te bevestigen hoe hij thuis is in het wel en wee van het land van de rijzende zon.

Fijn, ten slotte, dat Riemke kon melden dat er wellicht toch ook stralen door de donkere wolken breken wat betreft de toekomst van de Kring. Er hebben zich nu zeven nieuwe mensen gemeld die overwegen deel te gaan uitmaken van de werkgroep. Begin maart gaan we met hen in gesprek. Laten we duimen dat we in de lente Ramses Shaffy op onze spreekwoordelijke draaitafel kunnen leggen, en mèt hem zingen: We zullen doorgaan!

Warrie Schuurman

DE ACTEUR GODFRIED BEUMERS TRAKTEERT ONS OP EEN VOORDRACHT VAN RAMAYANA

Het van zichzelf al prachtige interieur van de Woudkapel was vanwege de naderende feestdagen extra, uiterst smaakvol en gezellig ingericht. Riemke heette iedereen hartelijk welkom en benadrukte nog eens hoe de toekomst van de 73 jaar oude Bilthovense Kring aan een zijden draadje hangt. Dat deed ze geweldig – ik bedoel: niet met geweld maar weldadig!

Godfried Beumers inspireerde ons daarna, anderhalf uur lang zonder enige kwalitatieve dip, met een sprankelende versie van het Indiase giga epos Ramayana, het verhaal van de godmens Rama.

Uiteraard is het onmogelijk in een paar honderd woorden de inhoud hiervan te schetsen. Godfried – what’s in a name! – vertelde dat in 2025 op de website van Saswhita deze presentatie te zien zal zijn.

De stilistische vorm die Godfried heeft gevonden voor dit enorme heldendicht is grootmeesterlijk. Immers hoe overbrug je de kloof van hoofd en hart tussen een uit pre-historische, orale traditie ontsproten, pantheïstisch epos uit het verre India enerzijds en anderzijds een nagenoeg seculier Bataafs gehoor dat nauwelijks nog Oudtestamentische verhalen verdraagt en zelfs de sprookjes van Hans Christian Andersen te gruwelijk vindt.

Nou zo dus! Met een vertelling waarvan elk woord telt met een dictie die dat onnadrukkelijk respecteert.

Twee krenten pik ik eruit.  De holistische allesomvattende volheid en ongescheiden eenheid van tijd-ruimte-decor-en-personages van het epos is overdonderend. Voor de analytische – uit elkaar pluizende -, wetenschappelijke blik is geen plek ingeruimd; rede, gevoel en daad kristalliseren zich niet uit, maar vloeien soms zelfs als een rivier zonder bedding. Met welk een existentiële opgave confronteert ons – Westerse leken –  deze sferische poëtiek [= poëtische dadendrang]?

Ghandi wist Churchill & Co al een onverbiddelijk sine qua non voor te houden: Er is geen weg naar vrede, vrede is de weg. Ramayana zegt ons: stad en woud, schoonheid en strijd zijn geen binaire tegenstellingen maar als in een ellips polaire paradoxen. De zege ligt in het verschiet voor wie met Rama inziet: waar geen wil is, is een weg en zijn naam is: gerechtigheid.

Iets voor de kerstgroet van dit jaar? Gerechtigheid zij met U!

Warrie Schuurman

Maandagavond was Stine Jensen te gast in de Woudkapel. De zaal was bomvol.

Helder, overzichtelijk en in toegankelijke taal, vertelde Stine Jensen over haar wedervaren met Oosterse wijsheid.

Ze is onlangs heringetreden in het universitaire wereldje als publieksfilosofe aan de Erasmus in Rotterdam. Toen ze 36 jaar oud ditzelfde wereldje verliet, was dat vanwege fysieke en mentale uitputting. De stress van de aandacht die zij trok en de eisen die op haar afkwamen als vers gepromoveerde filosofe – de prestatiedruk van een universitair docent en de interne spanning op de Groningse faculteit – in combinatie met de zorg voor een baby van een jaar werd haar teveel. Stine verliet de uni en ging een opleiding volgen voor Yoga-docente.

Zo maakte zij kennis met, beter gezegd: ervoer zij wat het is ‘los te laten’, het theoretisch doorgronden via boekenwijsheid eventjes te laten voor wat het was, de maakbaarheid van het leven te relativeren en de waarde te ervaren van het motto van Henk Oosterling: waar geen wil is, is een weg.

In drie boeken heeft ze deze ervaring gedeeld met het Nederlandse publiek: Go East, Goeroes en Goddeloos.

‘Zoals zij het ziet’ (Alba de Céspedes), misschien is deze boektitel wel de meest pregnante samenvatting van de wirwar aan gedachten en gevoelens die Stine weet te leggen in de verantwoording van haar eigen ontwikkeling. Anders dan Alba de Céspedes, een volbloed feministe die de maatschappelijke suprematie van de man ongenadig blootlegt, profileert Stine zich als een zachtmoedige vrouw met balsem voor de individuele ziel. Geen Kenau – ze gaf kwetsbaar toe niet echt raad te weten met een vraag uit het publiek in hoeverre oorlog toch typisch een mannenzaak lijkt te zijn.

Haar presentatie van de goede (Go East) en minder florissante kanten (Goeroes) van haar ervaring met Oosterse yoga en meditatie resulteert deze avond in een troostrijke boodschap aan al die door de dagelijkse ratrace gebutste, overspannen en anderszins gestreste Westerlingen om tijd en aandacht in te ruimen voor herstel van hoofd en hart.

De Oosterse aandacht voor heel de mens wordt ook wel gezien als een welkom alternatief voor de leegte van een godloos universum. Haar laatste pennenvrucht, Goddeloos, gaat niet voor niets in op de mogelijkheid  van een soort spirituele religiositeit.

Al met al maakt Stine Jensen deze avond duidelijk dat het toekennen aan haar van een leerstoel publieksfilosofie de deur opent naar een milde introductie van zachte krachten in deze tijd van lomp, bruut om niet te zeggen liederlijk streven naar rijkdom en macht.

Warrie Schuurman

Om het Bilthovense Kring-programma ook in seizoen 2025-26 gestalte te geven hebben we aanvullende menskracht nodig, tenminste zes personen, voor onderstaande werkzaamheden:

1. diverse hand- en spandiensten

1. 1. voor of tijdens de avonden:

• Koffie, thee, koekjes, suiker, koffiemelk kopen (en declareren bij de penningmeester)
• koffie zetten vanaf 19.00 uur; kopjes klaarzetten
• afwassen (machinaal, in een paar minuten) na afloop
• gastheer/gastvrouw, uitreiking van de van te voren gekochte abonnementen en losse kaarten
• technische ondersteuning (beamer en laptop voorbereiden en begeleiden) vanaf 19.00 uur
• sprekers introduceren, de discussie begeleiden en de avond afsluiten

1. 2. financiën, o.a. verwerken van de bestellingen van abonnementen en losse kaarten, die alleen via een bankoverschrijving gekocht kunnen worden, en het bijhouden van het adressenbestand.
   3. PR (plaatsing van een aankondiging van elke avond in de lokale kranten; mailen van abonnementhouders en mensen die een losse kaart hebben gekocht kort voor de avond)
   4. het maken van het programmaboekje en de flyer

Deze laatste drie dingen kunt u van-huis-uit doen. Een combinatie van taken is goed mogelijk.

2. In de loop van het jaar: als lid van de programmawerkgroep. De werkgroep bestond de afgelopen jaren uit ca 6 mensen, die van januari tot mei samen nadachten over een thema dat filosofisch doordacht kan worden: wat speelt er in de wereld en welke vragen dringen zich daarbij op? Afgelopen jaren waren dat ca zeven (boeiende!) bijeenkomsten van twee uur, in Zeist. Na omschrijving van dat thema worden er 7 sprekers bij gezocht. Dit resulteert in een programmaboekje dat begin september aan belangstellenden wordt toegestuurd.

Uiteraard is de combinatie van een van de taken bij (1) met deelnemen aan de werkgroep (2) heel goed mogelijk.

Als u wilt meewerken aan het uitvoeren van een of meer van deze werkzaamheden of delen daarvan, dan vragen wij u zich aan te melden bij riemkeleusink@gmail.com

Een sprankelender start van het nieuwe seizoen hadden we niet kunnen wensen. Wat een prikkelende, speelse en kunstzinnige presentatie! Jan Bor deed echt zijn best. De zaal genoot.

Wij Westerlingen zitten vooral in ons hoofd. We vinden van alles van de wereld om ons heen. We zijn trouwe discipelen van Schopenhauer: de wereld is zoals wij ons die voorstellen. Het hele oeuvre van Houellebecq – dé chroniqueur van onze tijdgeest – getuigt van deze opvatting.

Fout! Mis! Onzin! Aldus Jan Bor.

Wat we waarnemen is niet wat we denken dat we waarnemen. Ons gebruikelijke waarnemen is gemankeerd waarnemen. Wat je ziet als je waarneemt zijn de dingen zelf, niet wat je je voorstelt dat is.

Het is de kunst, vooral de schilderkunst die sinds het einde van de 19^e eeuw zich een baan breekt, die ons binnenleidt in wat ook de Oosterse Zen en aanverwante praktijken doen ervaren: het voortdurend afbreken en het doen afbrokkelen van ons zelfbewustzijn dat met zijn eigenwaan ons ingeeft een tegenover te zien, alsof wat is te delen is in subject en object.

Waarnemen is zien wat is dat is. Dat is het.

De eenheid van scheiden en delen, de contrasterende en tegelijkertijd verbindende relativiteit van de beweging in ons universum, het stromen van het op elkaar betrokken zijn van de dingen, panta rhei (Heraclites), is wat is.

En daar tegenover: ons tot stilstand brengen en vastleggen in taal of welke representatie ook is gemankeerd waarnemen.

Jan Bor verwees naar pijn. De gewaarwording – uiterst precies treffend Nederlands! – van pijn kan ons wellicht openbaren wat echt waarnemen is. Er is geen pijn, je neemt pijn waar en dat is wat er is.

Dit is waar Jan Bor over sprak. In zijn lezing, maar ook rechttoe rechtaan na de pauze in gesprek met het publiek; pittig, puntig, streng in het signaleren van het ook maar aanstippen van de mogelijkheid dat er ook maar iets zou zijn als een voorstelling, een ingeving, een verbeelding, iets van een activiteit in ons, als we waarnemen. Niet aldus!

Jan Bor leidde ons in in de seculiere versie van de negatieve theologie – deus sive natura in het suizen van een zachte stilte (1 Kon 19:12) –  in het nietsen (Heidegger) van het iets van de waarneming en van de iemand van de waarneming, in de leegte. Zoals het gebeurt in de werveling van de lege vlakken van de grootmeester Mondriaan.

Warrie Schuurman

Waarheid en verbeelding vormen – in Nietzsches taaleigen – ‘ein Zweisamkeit’, een zoekterm voor het gevoelen dat zonder onze behoefte aan waarheid onze verbeelding oeverloos en zinloos zou zijn. Aldus – in mijn woorden – George Lengkeek.

George, een ‘oude’, zeer getrouwe ingewijde in onze kring, trakteerde ons op een uitnodigend, soepel en innemend uitstapje in zijn denkwereld: natuurfilosofie.
Hoewel, ik aarzel om dit – ongeveer sinds de verlichting in onbruik geraakte – woord te noteren. George zelf heeft het, dacht ik, niet genoemd. Natuurfilosofie is weliswaar correct taalgebruik, maar het heeft heden ten dage door onze seculiere en analytische vorming min of meer eenzelfde ‘onuitgemaakte’ betekenis gekregen als het leenwoord van Nietzsche.
En toch, hierover sprak tot ons George Lengkeek in een vlekkeloos afgebakend college van een uur.

Getrouw aan het verbindende thema Waarheid in het geding ontvouwde hij de ontwikkelingsgang in het peinzen over het wat? en het hoe? van de natuur in en om ons heen.
Van (1) de Egyptische hemelgodin Noet – die met haar lichaam de atmosfeer en aarde omsluit en beschermt, die met bewustzijn en geest is verweven en geest, lichaam en hart zuivert – ,
via (2) het klassieke Hellas – waar Plato zijn ideële wereld onderscheiden (be)dacht naast de natuur; metafysica naast fysica – ,
voorbij (3) Galilei – die metafysica (God) en natuur scheidde met de bijbel als zingevende bron en de natuur (inclusief wiskundig en proefondervindelijk denken) als nuttige realiteit voor het leven van alledag – ,
en voorbij (3a) de geniale asceet Pascal – die voelen, denken en liefhebben als drie-eenheid koesterde met zijn ‘schrik voor het eeuwige zwijgen van die oneindige ruimten’ en zijn ‘hart dat zijn eigen redenen heeft waar de rede niets van weet’ –,
belanden we in de ongrijpbare fascinatie van de kwantumfysica die sinds de eerste helft van de twintigste eeuw de wetten van de klassieke newtoniaanse natuurkunde tart.

Ik waag me niet aan een samenvatting van deze laatste etappe. Wel aan een impressie. Wat een voorrecht moet het geweest zijn om van deze zachtmoedige leraar natuurkunde les te hebben gehad!

Deze presentatie van de methodische zoektocht naar waarheid in het fysische domein werd besloten met de intrigerende vraag: Neem eens aan dat wetenschappelijke toetsing de veronderstelde bio-vriendelijke natuurconstanten bevestigt…zou hierdoor het universum sterker als zingevende verbeelding gaan werken?
Daarmee werd het vierkant van het zoeken naar waarheid, weer gekoppeld aan de cirkel van de verbeelding, dwz. tot natuurfilosofie; een vraag die na de pauze ruimtescheppend perspectief bood aan publiek en inleider om verder te slijpen aan deze kostbare diamant; anders gezegd: om dichter bij de heilige graal te komen van de Zweisamkeit van verbeelding en waarheid.

Dank, George, voor dit inkijkje in jouw fascinatie voor de wereld waarin wij leven; op naar het nieuwe seizoen 24-25!

Warrie Schuurman

LISA DOELAND: DE APOCALYPS IS NU!

Keurig op tijd staat deze maandagavond Lisa Doeland voor ons. Ze vertelt over haar boek Apocalypsofie en haar promotieonderzoek naar afval en wat afval ontsluiert (= Gr. apokalyptein); over de massale uitsterving die gaande is: de voorruit van onze SUV’s waar geen mugje meer tegen te pletter slaat, de plastic soep in de oceaan, de CO2 laag in de atmosfeer en de ‘slow violence’ vanwege Tata Steel, de PFAS van Chemours in Dordrecht of de extensieve landbouw.

Ze vertelt kortom over de schaduwzijde van ons geloof in de economische vooruitgang, het technopantheïsme.

Laten we er niet van weg kijken is haar boodschap, maar de horror in de bek kijken, beseffen hoe vergankelijk en kwetsbaar onze blauwe planeet is. Lisa gaat ons daarin voor, frank en vrij, inclusief in het bewust zijn van onze eigen kwetsbaarheid. Ze vertelt over de zware operatie die ze vorig jaar onderging, net toen ze de uitnodiging van onze Kring ontving om deze lezing te geven.

En het bijzondere is, het werkt.

Voor ons staat een frisse, levenslustige, strijdvaardige vrouw. Zij onttrekt zich aan de klimaatschaduw en aan fatalististisch doemdenken, en trekt zich op aan Walter Benjamin hoe die in zijn Passagen-Werk laat zien dat het afval van de geschiedenis wel degelijk ook andere keuzes biedt dan de ingeslagen weg.

Voor ons staat geen fatalistische vrouw. Als we doen alsof er niets aan te doen valt en maar door emmeren, gaat niet alleen de biosfeer te gronde, maar ook de betekenisgeving. ‘Na ons de zondvloed’ is van een andere orde dan ‘het verhaal van de ark van Noach’. Zij kiest als seculiere, verlichte doemdenkster voor het laatste, ze kiest ervoor om te onthullen wat er gaande is, vooral met behulp van kunstwerken over afval. Zij wil openbaren (= apokalyptein), zoals Benjamin dat deed, kijken naar ons afval, wat zich ophoopt, wat achter ons ligt, want het is geen kwestie van een catastrofe voorkomen, neen de status quo – die zelf al catastrofaal is – moet worden veranderd.

Net als bij deze inspirator, Walter Benjamin, valt op dat Lisa geen theorie ontvouwt, geen abstract theoretische denkconstructie. De fragmenten uit de moderne beeldende kunst die zij laat zien, fungeren als de struikelstenen van Gunter Demnig, die onthullen wat er schuilgaat achter de gevels van huizen waarvoor een struikelsteen is neergelegd – in dit geval de ware aard van het nationaal-socialisme.

Drie typetjes, ‘figuren’, houdt zij ons voor; de tovenaar, de profeet en de afvalraper: de techno-optimist, het vermanende appel, respectievelijk de stapeling van de puinhoop. Zich bewust van ons aller vrees voor – ismen, bekent ze zich het meest senang te voelen in de buurt van profeet en afvalraper.

Inderdaad, net als Benjamin, een messias zonder messianisme. Het is en blijft mensenwerk, de keus is aan ons.

Warrie Schuurman

Gijs van Oenen, auteur van Culturele veldslagen, Boom 2022 verzorgt deze avond de inleiding.

Het boek en de lezing gaan over de constanten en de verschillen die zich hebben gemanifesteerd in de culturele ontwikkeling van de Europees-Westerse beschaving sinds de Eerste Wereldoorlog.

Hoe men daar min of meer filosofisch op heeft gereageerd in de twintiger en dertiger jaren van de twintigste eeuw – vooral Walter Benjamin met zijn esthetische filosofie en Antonio Gramsci met zijn ideeën over cultuurmarxisme – , hoe erover is nagedacht door postmoderne filosofen als Michel Foucault en Jacques Derrida in de tweede helft van de twintigste eeuw en hoe wij daar nu middenin zitten, omdat onze liberale democratie zich geen raad weet met het fanatieke ‘wokisme’ enerzijds en  het hatelijke reactionaire geblaat anderzijds.

Van Oenen heeft er veel werk in gestoken. De literatuurlijst van zijn boek is indrukwekkend. En doorheen het boek illustreert Van Oenen overvloedig hoe men in Europa en later ook in Noord- Amerika met deze materie worstelt in intellectuele kring en daarbuiten.

Redelijk oordelen, kritische zin, tolerantie, zekerheden waarop je gezamenlijk kunt terugvallen om maatschappelijke cohesie en gemeenschapszin te bewaren voelt men gaandeweg onze moderne culturele ontwikkeling door de vingers glippen.

Wat moet je beginnen zodra je met een tegenwerping durft komen of een alternatief perspectief wilt voorhouden, je stante pede wordt toegevoegd: ‘Zo kun je niet met me omgaan, ik voel me onveilig!’

Meer en meer verdwijnt een consensuele bedding voor de stroom aan conflicten en tegenstellingen in het publieke bestel. De soliditeit van elke sociaal-culturele normaliteit is op losse schroeven komen te staan.

Een tragische ondertoon begeleidt het verhaal dat Van Oenen ons voorhoudt. De door ons gekoesterde liberale democratie staat met lege handen.

Juist uit overwegingen van rechtvaardigheid kan en mag geen enkel kader of perspectief worden aanvaard als algemeen geldig, omdat dit altijd normerend werkt en daarmee potentieel geweld doet aan de manier waarop enige partij in die strijd zich ‘autonoom’ wenst te identificeren.

Juist uit overwegingen van rechtvaardigheid moet het ervaren onrecht – vanwege klasse, seksisme, kleur, racisme… – met kracht naar voren worden gebracht, evenwel zonder dat een perspectief kan worden geboden van waaruit dat beslecht kan worden.

Rechtvaardigheid eist niet alleen dat onrecht wordt aangeklaagd, maar ook dat ieder kader waarbinnen dat kan worden begrepen of hersteld ontbreekt.

Het is geen wonder, vind ik, dat we na de pauze slechts timide, aarzelende vragen konden ophoesten. De materie vereist herkauwen, want het is niet gebruikelijk om zo naar het tragische falen van onze cultuur te kijken.

Zeist, Warrie Schuurman

Mijn verbeelding speelt me parten en die wil ik vanavond met jullie delen: – niet dat ik de waarheid in pacht heb, ook niet meer of überhaupt iets over de waarheid kan vertellen – ik verbeeld me wel een overtuiging te hebben, die het waard is bewaarheid te worden.

Via twee bronnen zal ik me nader verklaren: De Oostenrijkse schrijver Robert Musil en de Franse activistische filosofe Simone Weil.

Beiden, Musil en Weil, zoeken naar de ziel van de menselijke beschaving.

Beiden tasten in het rond in barre tijden ‘Zwischen den Zeiten’, het interbellum tussen de twee wereldoorlogen, Een tijd waarin het oude Europa niet wist waar ze het zoeken moest. Het koloniale en imperialistische zaken doen en politiek bedrijven was in de Eerste Wereldoorlog op de klippen gelopen van nationalistische eigenwaan en dito korte lontjes. Daarna vochten liberaal kapitalisme, communisme en fascisme elkaar de tent uit, en de parlementaire democratie zieltoogde. Aan de overkant van de Atlantische oceaan beet het ongebreidelde kapitalisme zich in zijn eigen staart met de beurskrach in New York van 1929, wat ook in Europa, vooral in Duitsland, een enorme economische depressie baarde.

Beiden gaan op zoek in deze barre tijd. Musil duikt als vrijdenker in de mensenziel op romaneske wijze. Hij zoekt in het innerlijk van zijn romanfiguren naar houvast.Simone Weil denkt en handelt veel politieker. Afkomstig uit een welgestelde, cultureel breed geïnteresseerde en sociaal bewogen, Joodse familie is zij al vroeg enorm geëngageerd. Voor haar vormen mens, maatschappij en bestuur een drie-eenheid. Zij worstelt met de kwestie hoe die het best op elkaar betrokken kunnen worden en blijven. Je zou zeggen, en dat zegt Simone Weil dus ook, dat is een verantwoordelijkheid waar geen enkele democraat zich aan kan onttrekken.

Beiden zijn fenomenen. Ze weten me diep te raken. Robert Musil doet dat met zijn dieptepsychologie in een weergaloze stijl. Ik heb geprobeerd in mijn presentatie dicht bij zijn stijl en woordkeus te blijven. Om, mocht het mogelijk zijn, jullie deelgenoot te maken van de fascinatie die uitgaat van zijn roman – Der Mann ohne Eigenschaften – die door Duitse literaire critici is uitgeroepen tot de belangrijkste roman van de twintigste eeuw in het Duitse taalgebied.

Simone Weil komt daarna aan bod. Zij grijpt je bij de kladden met haar messcherpe intellect, haar radicale moraliteit, haar robuustheid ondanks haar broze lichaam, haar intense streven om de misère en de vernedering van mensen door mensen op de politieke

agenda te krijgen, vooral ook met de intensiteit van haar verlangen naar waar het ten diepste om gaat in deze wereld. Intriest is het dat Simone Weil, zo jong nog: 34 jaar oud, is verstorven in een sanatorium midden in de oorlog.

Robert Musil (november 1880 – april 1942)

Robert Musils roman De man zonder eigenschappen heb ik gekozen als literair boegbeeld van de  mens in verwarring, vervreemd, in onbehagen op zoek naar een uitweg. Te midden van de chaos in het hart van Europa in de eerste helft van de twintigste eeuw schrijft Musil, minstens dertig jaar lang, aan dit onvoltooid gebleven werkstuk. Het eerste deel verscheen in 1930. Het tweede in 1933. Delen van het onvoltooid gebleven derde boek werden in 1943 gepubliceerd door zijn weduwe, een jaar na de dood van de auteur. Later zijn nog enkele fragmenten toegevoegd. De Nederlandse vertaling uit 1991 bestaat uit vier boeken en telt in totaal 1785 bladzijden.

Musil kijkt in de hoofden en harten van zijn romanpersonages

Lees de hele tekst in PDF