Programma 2020 – 2021

Alles van waarde is kwetsbaar

Op moment van schrijven is het de 40-dagen tijd, de tijd van bezinning tussen carnaval en Pasen, net nu ook Nederland vanwege het coronavirus collectief in quarantaine (= 40 dagen) is. De 40-dagentijd herinnert aan het verhaal van de bevrijding van de Hebreeërs uit de Egyptische slavernij. Na tien plagen liet de farao hen gaan. Veertig jaar zwierven zij door de woestijn voordat ze het beloofde land in trokken. Onder het morele leiderschap van Mozes kregen zij lessen aangereikt om de juiste weg te kiezen.

Een uitgelezen moment om voor onze Bilthovense Kring moraalfilosofie aan te snijden. Zo komen we tegemoet aan wat er uitsprong tijdens de jongste dialoogavond met ons publiek: er is een groot gemis aan en daarmee verlangen naar waardegeoriënteerd of waardegestuurd handelen.

Mozes had het in zekere zin makkelijker dan wij in ons seculiere bestaan. Hij besteeg de berg Sinaï en kreeg de 10 geboden op een presenteerblaadje aangereikt. Wij moeten het stellen zonder een transcendente God die ons de weg wijst via een welomschreven moraal. Onze voorschriften zijn niet langer in stenen tafelen gegrift. Wij moeten het zelf uitzoeken. Wij doen het met de geloofwaardigheid van onze instituties, en ons vertrouwen in statistiek, wetenschap en technisch vernuft.

Indringender dan een Griekse tragedie onthult Covid-19 de wiebeligheid van deze seculiere verbeelding. Nu onze normaliteit grotendeels op slot gaat, omdat mondiaal het coronavirus toeslaat en acuut adequaat handelen geboden is, ontkomen we niet aan het besef dat leven en leer griezelig gescheiden optrekken. Er is zoveel onzeker. ‘Met 50% kennis moeten we 100% besluiten nemen’, zo vatte Rutte het onomwonden samen.

En toch. Één ding zullen we het virus moeten nageven. Het leert ons van de ene dag op de andere hoe dat voelt: waardebewust handelen. Wat voor impact heeft het niet! Aangestoken door het virus wordt de automatische piloot die ons normaliter gidst met zijn algoritmes: economische groei, welbegrepen eigenbelang en winstbejag uitgeschakeld. Plotseling is duidelijk dat de volksgezondheid absolute prioriteit heeft. Wereldwijd is deze focus onomstreden. De zakken van de overheid (b)lijken opeens onuitputtelijk diep om de onverhoedse financiële nood te lenigen. Van een fluks geïmproviseerd naai-atelier voor mondkapjes tot de boardroom van de ECB in Frankfurt a/M, alles en iedereen voelt zich geroepen te vechten tegen de vileine microbe.

Hier en nu worden we getrakteerd op een schoolvoorbeeld van waardegeoriënteerd handelen. Met ook zijn donkere zijde. Grenzen worden gesloten, Schengen wordt opgeschort, vluchtelingen komen er niet meer in, vrijheidsbeperkingen in alle soorten en maten. Afscheid nemen van stervenden, ja zelfs het begraven van de doden wordt in Bergamo hun naasten ontzegd.

We hebben bedacht onszelf deze spiegel voor te houden. Hoe werkt waardebewust handelen, worden we daar beter, gelukkiger van? Willen we zo snel als kan terug naar de moederschoot van business as usual?

Tegen de tijd dat de stofwolken van Covid-19 zijn neergedwarreld zullen we kunnen vernemen wat moraalfilosofen en verwante denkers ons hierover te melden hebben. En wijzelf zitten, met de aanpak van deze pandemie vers in onze collectieve herinnering –  en, niet te vergeten, al voorzien van een rugzak vol klimaatcrisis en twijfel aan onze economische orde – vol prangende vragen voor de aansluitende discussie.

We zien er naar uit.

Planning data en sprekers cyclus 2020-2021

19 oktober 2020 Hans Alma (hoogleraar psychologie en zingeving aan de Universiteit
voor Humanistiek te Utrecht en tot 2012 rector magnificus aldaar.
Momenteel verbonden aan de Vrije Universiteit van Brussel en bijzonder hoogleraar op de leerstoel Religieus Humanisme en Compassie aan de Faculteit Religie en Theologie van de Vrije Universiteit van Amsterdam)
16 november 2020 Andreas Kinneging (hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit
Leiden)
7 december 2020 Henk Manschot (emeritus hoogleraar filosofie en ethiek aan de
Universiteit voor Humanistiek)
4 januari 2021  (dialoog-avond)
18 januari 2021 Karen Soeters (van 2001 tot 2020 docent mediapsychologie en
media-ethiek aan de Hogeschool van Amsterdam. Sinds 2007 directeur van het Wetenschappelijk Bureau Partij voor de Dieren)
15 februari 2021 Floris Cohen (wetenschapshistoricus, en bijzonder hoogleraar in de
vergelijkende geschiedenis van de natuurwetenschap)
15 maart 2021 Miriam Rasch (studeerde literatuurwetenschap en filosofie, en
schrijft essays en kritieken voor onder meer De Gids, De Groene
Amsterdammer, Revisor en het Amerikaanse deep-webmagazine The Torist. In mei 2020 verscheen haar boek Frictie, over de ethische dilemma’s rond de steeds verder reikende invloed van dat
29 maart 2021 Paul van Tongeren (emeritus hoogleraar in de wijsgerige ethiek en de
wijsbegeerte in verband met het recht aan de Radboud Universiteit te
Nijmegen)
2