14 December 2026
Prof. Dr. Evelien Tonkens

Evelien Tonkens is Universiteits-hoogleraar Burgerschap en Polarisatie aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Zij was eerder onder meer bijzonder hoogleraar aan de UvA, Tweede Kamerlid en columnist voor de Volkskrant en publiceerde veel over idealen en praktijken van burgerschap.Met filosoof Tsjalling Swierstra rondt zij het boek Bang, boos en machteloos af (uitgeverij Boom), waarop haar lezing is gebaseerd.

Toelichting thema
Populisme en polarisatie zetten de democratie ernstig onder druk. Populisme polariseert, doordat het veronderstelt dat het volk één is en met één mond spreekt. Iedereen die het niet met het volk eens is, behoort volgens populisten niet tot het volk maar tot de vijand. Populisme kan zowel (extreem)links als (extreem)rechts zijn maar sinds het begin van deze eeuw wint overal extreemrechts populisme terrein. Dit populisme ondermijnt de democratie via omarming van een specifieke moraal: een vijandige nabijheidsmoraal. Deze moraal erkent alleen de belangen van ‘ons’, hier, nu, en wijst de belangen van anderen, elders, later consequent af. Dus geen ontwikkelingshulp maar geld voor ons.

Veel mensen weten eigenlijk wel dat we alleen overleven als we rekening houden met anderen, maar voelen zich miskend, machteloos en bang. Ze reageren woedend daarom met een beroep op de afstandsmoraal. Extreemrechts populisme geeft aan die woede erkenning en legitimiteit. Als we onze democratie willen redden, moeten we daarom het belang van een niet-vijandige nabijheidsmoraal erkennen en deze verbinden met de afstandsmoraal op een manier die ook mensen die nu miskend, machteloos, bang en boos zijn kan aanspreken. Daartoe hebben we een overbruggingsmoraal nodig, inclusief overbruggende verhalen en instituties.